درسنامه فرهنگ و هنر هفتم
بخش 5: هنرهای نمایشی
مقدمه
هنرهای نمایشی که از آن بهعنوان مادر هنرهای هفتگانه (آوایی، تجسمی، معماری و ...) نام برده میشود، از قدمتی بیش از دو هزار و پانصد سال برخوردار است. هنرهای نمایشی حدود 25 قرن پیش در یونان و با آثار بزرگی مانند تراژدیهای «سوگندنامه» آغاز شد که نوشته اشیل، سوفوکل و اوریپید بودند.
سابقه هنرهای نمایشی در کشور ما ایران به بیش از چهار قرن پیش یعنی دوران صفویه باز میگردد.
نمایشهایی مانند شبیهخوانی (تعزیه)، نقالی و پردهخوانی، خیمهشببازی و تخت حوض (سیاهبازی) همه نمایشهایی بدون نمایشنامه (در معنای امروزی آن) بودند که با استفاده از بدههپردازی اجرا میشده است. لازم به ذکر است سابقه بعضی از انواع هنرهای نمایشی همچون تعزیه به پیش از اسلام باز میگردد که آیینهای اجرایی در سوگ سیاوش با استفاده «نسخه» انجام میشده است.
«طومار» نیز مبنایی برای اجرای پردهخوانی و نقالی بوده است. اما نمایشنامهنویسی بهمعنای خاص آن از حدود یک صد و پنجاه سال پیش در ایران با آثار میرزا آقا تبریزی از معلمان دارالفنون و مترجمان دوره قاجار، آغاز شد. از آن زمان تاکنون نمایشنامهنویسان توانمند و مشهوری در کشور ما پابه عرصه وجود نهاده و به آفرینش آثار هنری پرداختهاند.
از آنجا که مهمترین و نخستین بخش هنرهای نمایشی «نمایشنامهنویسی» است، لذا درسهای نخستین را با این رکن بهعنوان پایه و اساس هنرهای نمایشی آغاز میکنیم.
درس اول: گفتوگو کنید
فکر کنید (صفحهی 119 کتاب درسی)
به نظر شما گفتوگو چگونه بهوجود میآید؟
ما در موقعیتهای مختلف با افراد گوناگون گفتوگو میکنیم:
- در کلاس درس، معلّم از شما سؤال میکند؛
- با اعضای خانوادهی خود دربارهی موضوعی صحبت میکنید؛
- بهدنبال پیدا کردن مکانی هستید و از دیگران درباره آن میپرسید؛
- برای بهدست آوردن اطلاعات دربارهی موضوعی از کسی سؤال میکنید؛
اینها بخشهایی از گفتوگوهای روزمرهاند که برای رسیدن به هدفی انجام میشوند.
تجربه کنید (صفحهی 119 کتاب درسی)
- موضوع چند گفتوگوی روزمرهی خود را بهصورت خلاصه یادداشت کنید و با همکلاسیهایتان دربارهی شباهتها و تفاوتهای آنها صحبت کنید.
آیا میدانید یکی از مهمترین عناصر نمایشنامه چیست؟
با راهنمایی معلم خود تعدادی نمایشنامه را شناسایی و در کلاس در گروههای کوچک، آنها را مرور کنید.
گفتوگو یکی از عناصر و ابزارهای اصلی آفرینش در هنرهای نمایشی است. گفتوگو در نمایشنامهها شباهتهای زیادی به گفتوگوهای روزمره دارد اما از برخی جهات متفاوت است و همین تفاوتها سبب میشود.
گفتوگوی نمایشی یا گفتوگو (مصوب فرهنگستان دیالوگ dialogue)، ویژگیهای خاصی داشته باشد. نمایشنامهنویسان از گفتوگوی میان شخصیتهای نمایش برای انتقال پیامهای تأثیرگذار به تماشاگران و مخاطبان استفاده میکنند.
درس دوم: گفتوگوی نمایشی
فکر کنید (صفحهی 121 کتاب درسی)
به نظر شما معمولاً گفتوگوها به چه دلایلی ادامه پیدا میکنند؟
در اغلب موارد، همدلی و همفکری سبب گفتوگوی افراد با یکدیگر میشود اما گاهی اختلاف نظر آنها بر سر نکته یا موضوعی، عامل آغاز و ادامهی گفتوگوهاست:
- هنگامیکه یک گفتوگو مسیری به غیر از تفاهم را دنبال کند و طرفین گفتوگو دربارهی موضوع یا مسئلهای با یکدیگر درگیری لفظی پیدا کنند، کشمکش آغاز میشود و ادامه مییابد.
- در کلاس درس ضمن گفتوگو دربارهی یک موضوع، نظرهای مختلفی ارائه میشود؛
- رفتار نامناسب یک فرد در محیطهای عمومی باعث اعتراض دیگران میشود؛
- در صف خرید، یک نفر قصد دارد خارج از نوبت خرید کند و فرد یا افرادی به او تذکّر میدهند.
بیشتر گفتوگوهای روزمره در نهایت به تفاهم ختم میشوند اما اغلب نمایشنامهنویسان تلاش میکنند با ایجاد اختلاف نظر و کشمکش میان شخصیتهای آثار خود، وضعیتهایی جالب توجّه و جذاب برای مخاطبان بیافرینند و در نهایت، حرفها یا پیامهای خود را به آنها منتقل کنند. در واقع، مهم این است که نمایشنامهنویس بتواند با ایجاد کشمکش بر سر یک موضوع، میان شخصیتهای نمایش، تفاهم ایجاد کند.
گفتوگو در نمایش بنویسید: خاطره یا حادثهای را که میان دو یا چند نفر موجب کشمکش شده است بهصورت گفتوگو در نمایش بنویسید. سعی کنید در پایان، میان شخصیتهای نمایش تفاهم ایجاد کنید.
بهیاد داشته باشید که در هر گفتوگو (دیالوگ)، یکی از دو طرف خواستهای دارد یا اراده کرده است کاری را انجام دهد اما دیگری با او مخالفت میکند. دقت کنید که گفتوگوها در نمایش به زبان گفتوگوی عادی یا محاوره نزدیکاند. در واقع، شما گفتوگو را همانگونه مینویسید که میشنوید.
نویسندهی نمایشنامه با دقّت در گفتوگوهای روزمره و آمیختن آنها با تخیّل خود، موقعیتهای تازهای خلق میکند. در واقع، او از محیط پیرامون خود الهام میگیرد و اشخاص را در موقعیتهای فرضی نمایشی قرار میدهد.
تجربه کنید (صفحهی 122 کتاب درسی)
در اشعار شاعران بزرگ ایران زمین مانند فردوسی، حافظ و پروین اعتصامی، بخشهایی به شیوهی گفتوگو نوشته شدهاند. این شعرها را بخوانید و بر اساس آنها گفتوگوی نمایشی بنویسید. به اشعار کتابهای فارسی دقت کنید. بعضی از آنها ماجراها و قصههایی را روایت میکنند که میتوان آنها را به شکل گفتوگوی نمایشی درآورد.
خودارزیابی (صفحهی 123 کتاب درسی)
- ادامهی گفتوگوهای زیر را بنویسید تا به یک پایان مشخص برسند.
اوّلی: برام تعریف کن!
دومی: الان نمیتونم!
و ………
اوّلی: کتابی رو که بهت دادم برگردون.
دومی: هنوز نخوندمش.
و ………
اوّلی: بلندشو بریم.
دومی: نمیتونم
… خستهم …
و ………
درس سوم: شخصیت و موقعیت در نمایش
فکر کنید (صفحهی 124 کتاب درسی)
به افراد پیرامون خود، که هر روز با آنها معاشرت دارید، دقّت کنید. آنها معمولاً در مورد چه موضوعاتی صحبت میکنند؟
رفتار و کردار آنها و عبارتها و جملاتی را که بر زبان میآورند، خوب ببینید و بشنوید؛
- برخی افراد سلام و احوالپرسی
- گرم و صمیمی دارند و دیگران را به وجد میآورند؛
- برخی کم حوصلهاند و حتی پاسخ دیگران را هم بهراحتی نمیدهند؛
- برخی بسیار پر جنبوجوش و اجتماعی هستند؛
- برخی گوشهگیرند و تنهایی را بیشتر میپسندند؛
- برخی با عجله حرف میزنند و برخی از کلمات را کامل ادا نمیکنند؛
و ...
تجربه کنید (صفحهی 125 کتاب درسی)
به طرز رفتار و حرف زدن همکلاسیهای خود دقّت کنید. از آنها یادداشت بردارید و یادداشتهایتان را به معلّم خود نشان دهید.
انسانها با وجود شباهتهای ظاهری و درونیشان، ویژگیها و خلقوخوهایی دارند که باعث تفاوت آنها با یکدیگر میشود. در واقع، هر فرد شخصیت خاص خود را دارد. هر یک از افرادی که نمایش نامهنویس آنها را خلق میکند در واقع یک شخصیت نمایشی است. نمایشنامهنویس ابتدا برای هر یک از شخصیتها خصوصیات و ویژگیهایی میسازد و سپس آنها را در یک موقعیت خاص قرار میدهد. به نظر شما موقعیت نمایشی با موقعیت غیر نمایشی چه تفاوتی دارد؟
وقتی افراد در وضعیتی قرار میگیرند که در آن امکان کشمکش وجود دارد در واقع یک موقعیت نمایشی بهوجودآمده است. به موقعیتهای گوناگونی که ممکن است به کشمکش بینجامند، فکر کنید؛
- پیرمردی که بار سنگینی در دست دارد در کوچه راه میرود. شما به همراه دوست خود در حال بازی هستید. دلتان میخواهد به پیرمرد کمک کنید اما دوستتان حوصله ندارد و مخالف است؛
- برادر یا خواهر کوچک شما باید املای خود را بنویسد. مادر از شما میخواهد که به او املا بگویید اما شما دوست دارید برنامهی مورد علاقهتان را در تلویزیون ببینید؛
- مادرتان به شما گفته است که برایتان وسیلهای میخرد. روز موعود فرا رسیده است و شما اصرار دارید که مادر آن وسیله را بخرد اما او به دلیل کار زیاد خسته است و نمیتواند با شما از خانه بیرون بیاید.
موقعیتهای نمایشی را جستوجو کنید: در گروههای دو یا سه نفره، موقعیتهای گوناگونی را مرور کنید که در زندگی پیش میآید و امکان کشمکش در آنها وجود دارد.
هر گفتوگو که آغاز میشود، حتماً به کشمکش میانجامد؛ این کشمکش به اوج میرسد و به اتّفاق ختم میشود.
موقعیت نمایشی با موانع بهوجود میآید و شکل میگیرد. شکلگیری یک موقعیت نمایشی را میتوانید در زیر ببینید.
خودارزیابی (صفحهی 125 کتاب درسی)
با توجّه به نمودار بالا یک موقعیت نمایشی خلق کنید.
درس چهارم: ماجراهای نمایشی
فکر کنید (صفحهی 126 کتاب درسی)
آیا میدانید داستان و نمایشنامه چه تفاوتی دارند؛ به عبارتی، تفاوت میان کار نمایشنامهنویس و داستاننویس چیست؟
نمایشنامهنویسان مانند دیگر نویسندگان از جمله آنها که داستان، رمان یا شعر مینویسند از پدیدههای اطراف خود الهام میگیرند و با تکیه بر تخیل خویش به آفرینش ماجرایی دست میزنند؛ اما تفاوت اساسی آنها با دیگر نویسندگان این است که نوشتهشان باید روی صحنه اجرا شود. بنابراین، باید علاوه بر توانایی آفرینش داستان به موقعیت نمایشی نیز توجّهی ویژه کنند. نمایشنامهنویسان موقعیتهای نمایشی خود را درون یک ماجرا یا داستان بهوجود میآورند.
تجربه کنید (صفحهی 126 کتاب درسی)
به ماجراهایی که در زندگی خود و بستگانتان رخ داده است، فکر کنید و شنیدنیترین ماجراها را با دوستانتان در میان بگذارید.
برخی از مهمترین و جذّابترین ماجراهای زندگی، آنهایی است که برای نخستین بار رخ دادهاند. به یاد بیاورید:
نخستین روزی را که به مدرسه رفتهاید؛ نخستین بار که به سفر زیارتی رفتهاید؛ نخستین بار که سوار دوچرخه شدهاید؛ نخستین بار که سوار قطار یا هواپیما شدهاید و …
هر ماجرایی آغاز و پایانی دارد. در بیشتر ماجراها اتفاق خوب یا بدی میافتد و نمایشنامهنویس تلاش میکند با انتخاب ماجراهایی پرحادثه، نمایشنامهی خود را جذّابتر سازد و آنرا برای اجرا تنظیم کند.
خودارزیابی (صفحهی 127 کتاب درسی)
یکی از ماجراهای شنیدنی و جذّاب زندگی خود را با ذکر جزئیات شرح دهید و بهصورت نمایشنامه بنویسید.